Sommige van de belangrijkste uitvindingen zijn bij toeval ontstaan. Alexander Fleming ontdekte penicilline toen er schimmel groeide in een vergeten petrischaaltje. Het lijmpje achter de post-it was het resultaat van een mislukte poging om een sterke lijm te maken. En de magnetron ontstond toen een ingenieur merkte dat een reep chocolade in zijn zak smolt terwijl hij aan radarapparatuur werkte.

Dat soort gelukkige toevalstreffers heet serendipiteit: iets waardevols vinden terwijl je naar iets anders zocht. Het klinkt als geluk, en dat is het ook. Maar wie beter kijkt, ziet dat het geluk vaak een handje is geholpen.

Toeval is geen toeval

In al die voorbeelden zag iemand iets wat anderen over het hoofd hadden gezien. De schimmel in het schaaltje was voor de meeste onderzoekers een reden om het weg te gooien. Fleming werd nieuwsgierig. Serendipiteit vraagt dus twee dingen: een onverwachte gebeurtenis, en iemand die daar oog voor heeft.

Je kunt het toeval zelf niet plannen. Maar je kunt wel de omstandigheden creëren waarin het vaker voorkomt, en mensen leren om het te herkennen als het gebeurt.

Vijf manieren om serendipiteit te stimuleren

1. Zorg voor onverwachte ontmoetingen

Veel ideeën ontstaan als mensen uit verschillende werelden elkaar tegenkomen. Een engineer die aan de lunch zit met een marketeer, een beleidsmedewerker die op een congres een ondernemer spreekt. Organisaties kunnen dat stimuleren met gemengde teams, gedeelde ruimtes, interne netwerkbijeenkomsten of gewoon een lunch waarbij je naast iemand van een andere afdeling gaat zitten.

2. Kijk buiten je eigen vakgebied

Lees, bezoek en volg dingen die niets met je werk te maken hebben. Een tentoonstelling, een vakblad uit een andere branche, een podcast over een onderwerp dat je niet kent. Hoe breder je kennis, hoe meer verbindingen je kunt leggen.

3. Laat ruimte in de planning

Een agenda die tot de minuut is volgepland, laat geen ruimte voor het onverwachte. Plan bewust tijd om te verkennen, te experimenteren of gewoon na te denken. Sommige bedrijven geven medewerkers een deel van hun tijd om aan eigen projecten te werken. Ook zonder zo’n regeling kun je zelf een uurtje per week vrijhouden om dingen uit te zoeken.

4. Neem afwijkingen serieus

Als een experiment een onverwacht resultaat oplevert, is de reflex vaak om het weg te verklaren. “Meetfout.” “Toeval.” Vraag in plaats daarvan: wat als dit iets betekent? Een afwijking is soms het begin van een ontdekking.

5. Leg vast wat je opvalt

Veel waarnemingen verdwijnen omdat ze op het moment zelf niet relevant lijken. Houd een notitieboek, een map of een gedeeld kanaal bij met dingen die je opvallen. Een idee dat vandaag nergens bij past, kan over een jaar precies de oplossing zijn voor een nieuw probleem.

Serendipiteit in een brainstorm

Ook in een brainstorm kun je ruimte maken voor het onverwachte. Een paar technieken:

• Willekeurige prikkels. Gebruik een willekeurig woord, beeld of voorwerp als vertrekpunt voor nieuwe ideeën. Een stoel, een vuurtoren, een recept. Hoe verder het af staat van je vraagstuk, hoe verrassender de verbanden.
• Gasten van buiten. Nodig iemand uit die niets met het onderwerp te maken heeft. Een buitenstaander stelt vragen die insiders niet meer stellen.
• Een andere omgeving. Een sessie in een museum, een fabriek of in de natuur levert andere ideeën op dan in de eigen vergaderzaal.

Een organisatie die open staat voor het onverwachte

Serendipiteit gedijt in een cultuur van nieuwsgierigheid. Een organisatie waarin mensen vragen durven stellen, experimenten mogen mislukken en tijd hebben om te verkennen, maakt meer toevalstreffers mee dan een organisatie waarin alles vastligt. Dat raakt aan de bredere vraag hoe innovatief een organisatie is. Lees meer over de zeven eigenschappen van innovatieve organisaties.